Novatian — On the Trinity 16
If Christ is man only, how does he himself say: And everyone who sees and believes in me will not die forever? For whoever believes in a solitary naked man is called cursed, but whoever believes in Christ is reported not cursed but never to die forever. From which, if he is man only as the heretics wish, how does whoever believes in him not die forever, when whoever trusts in a man is held cursed? Or if he is not cursed but rather, as it is read, destined to the attainment of eternal life, Christ is not man only but also God, in whom whoever believes both lays aside the danger of the curse and comes to the fruit of righteousness.
If Christ is man only, how does he say: And now glorify me with the glory I had with you before the world was? If before the world was he had glory with God and held brightness with the Father, he was before the world. Let this not be called predestination, for it is not set down. Or let those who think this add it; but woe is laid down for those who add, as for those who take away; therefore what cannot be added cannot be said. Predestination which is not set down being removed, Christ was in substance before the world's founding. For he is the Word through whom all things were made and without whom nothing was made. And if he is said glorious in predestination and to have been before the world's founding by predestination, let the order be kept and before him there will be a great number of men destined to glory — and by that destination Christ would be understood lesser than the rest, after whom he is marked. Either therefore all these are taken away so that divinity is not stripped from Christ, or if these cannot be taken away, let his own divinity be restored to Christ by the heretics.
Latin
XVI. 1. Si homo tantummodo Christus, quomodo ipse dicit: Et omnis qui uidet et credit in me, non morietur in aeternum? Sed enim qui in hominem solitarium credit et nudum, maledictus dicitur, hic autem qui credit in Christum, non maledictus, sed in aeternum non moriturus refertur. Ex quo si aut homo est tantum, ut haeretici uolunt, quomodo quisquis in eum credit non morietur in aeternum, cum maledictus esse teneatur qui confidit in homine? Aut si non maledictus, sed potius ad aeternae uitae consecutionem, ut legitur, destinatus, non homo tantummodo Christus, sed et Deus, in quem qui credit et maledictionis periculum deponit et ad fructum iustitiae accedit. 2. Si homo tantummodo Christus, quomodo paracletum dicit de suo esse sumpturum quae nuntiaturus sit? Neque enim paracletus ab homine quicquam accipit, sed homini scientiam paracletus porrigit, nec futura ab homine paracletus discit, sed de futuris hominem paracletus instruit. Ergo aut non accepit paracletus a Christo homine quod nuntiet, quoniam paracleto homo nihil poterit dare a quo ipse homo debet accipere, et fallit in praesenti loco Christus et decipit, cum paracletum a se homine accepturum quae nuntiet dicit, aut non nos fallit, sicut nec fallit, et accepit paracletus a Christo quae nuntiet. 3. Sed si a Christo accepit quae nuntiet, maior ergo iam paracleto Christus est, quoniam nec paracletus a Christo acciperet, nisi minor Christo esset. Minor autem Christo paracletus Christum etiam Deum esse hoc ipso probat, a quo accepit quae nuntiat, ut testimonium Christi diuinitatis grande sit, dum minor Christo paracletus repertus ab illo sumit quae ceteris tradit. Quandoquidem si homo tantummodo Christus, a paracleto Christus acciperet quae diceret, non a Christo paracletus acciperet quae nuntiaret. 4. Si homo tantummodo Christus, quare credendi nobis talem regulam posuit quo diceret: Haec est autem uita aeterna, ut sciant te unum et uerum Deum et quem misisti Iesum Christum? Si noluisset se etiam Deum intellegi, cur addidit: et quem misisti Iesum Christum, nisi quoniam et Deum accipi uoluit? Quoniam si se Deum nollet intellegi, addidisset: 'et quem misisti hominem Iesum Christum'. Nunc autem neque addidit nec se hominem nobis tantummodo Christus tradidit, sed Deo iunxit, ut et Deum per hanc coniunctionem, sicut est, intellegi uellet. 5. Est ergo credendum secundum praescriptam regulam in Dominum unum uerum Deum et in eum quem misit Iesum Christum consequenter, qui se nequaquam Patri, ut diximus, iunxisset, nisi Deum quoque intellegi uellet. Separasset enim ab eo, si Deum intellegi se noluisset; inter homines enim tantummodo se collocasset, si hominem se esse tantummodo sciret, nec cum Deo iunxisset, si se non et Deum nosset. Nunc et de homine tacet, quoniam hominem illum nemo dubitat, et Deo se iungit merito, ut credituris diuinitatis suae formulam poneret.
6. Si homo tantummodo Christus, quomodo dicit: Et nunc honorifica me gloria quam habebam apud te priusquam mundus esset? Si antequam mundus esset gloriam habuit apud Deum et claritatem tenuit apud Patrem, ante mundum fuit; nec enim habuisset gloriam, nisi ipse prius fuisset, qui gloriam posset tenere. Nemo enim habere aliquid poterit, nisi ante ipse fuerit qui aliquid tenet. Sed enim Christus habet gloriam ante mundi institutionem. Ergo ante institutionem mundi fuit. Nisi enim ante institutionem mundi esset, ante mundi institutionem gloriam habere non posset, cum ipse non esset. Sed enim homo gloriam ante mundi institutionem habere non potuit, qui post mundum fuit; Christus autem habuit; ante mundum igitur fuit; non igitur homo tantummodo fuit, qui ante mundum fuit. Deus est igitur, quoniam ante mundum fuit et gloriam ante mundum tenuit. 7. Nec praedestinatio ista dicatur, quoniam nec posita est. Aut addant hoc, qui hoc putant; sed uae est adicientibus, quomodo et detrahentibus positum; non potest ergo dici quod non potest adici. Sublata ergo praedestinatione quae non est posita, in substantia fuit Christus ante mundi institutionem. Verbum est enim per quod facta sunt omnia et sine quo factum est nihil. 8. Quoniam et si in praedestinatione dicitur gloriosus et ante mundi institutionem fuisse praedestinationem, ordo seruetur et ante hunc erit multus numerus hominum in gloriam destinatus. Minor enim per istam destinationem Christus ceteris intellegetur, quibus posterior denotatur. Nam si haec gloria in praedestinatione fuit, praedestinationem istam in gloriam nouissimus Christus accepit; ante enim praedestinatus Adam esse cernetur et Abel et Enoch et Noe et Abraham et reliqui ceteri. 9. Nam cum apud Deum et personarum et rerum omnium ordo digestus sit, ante hanc praedestinationem Christi in gloria multi praedestinati fuisse dicentur. Et hoc pacto minor ceteris hominibus Christus esse deprehenditur, qui melior et maior et antiquior ipsis quoque angelis inuenitur. 10. Aut haec igitur omnia tollantur, ut Christo diuinitas non auferatur; aut si haec tolli non possunt, Christo ab haereticis diuinitas propria reddatur.