Novatian, On the Trinity 29
But the order of reason and the authority of faith, with the Lord's words and letters set in order, admonishes us after these things to believe also in the Holy Spirit once promised to the church but restored at the appointed opportunities of times. For he was promised through Joel the prophet but restored through Christ. In the last days, he says, I will pour out of my Spirit upon my servants and handmaids. And the Lord: Receive the Holy Spirit; whose sins you remit will be remitted, and whose you retain will be retained.
This Spirit the Lord Christ now calls Paraclete, now pronounces the Spirit of truth — who is not new in the gospel nor newly given; for this same one both in the prophets formerly and in the apostles afterward was. One and the same Spirit was in the prophets and apostles, except that there for a time, here always; there not as possessed, here as abiding; there moderately, here wholly; there sparingly, here richly poured; there not appearing, here also given as a pledge. He is the one who places prophets in the church, instructs teachers, fills tongues, works powers and healings, does wonderful works, supplies discernments of spirits, assigns governments, brings characters into order, grants counsels, and distributes and orders whatever other gifts of charisms there are, and so makes the Lord's church everywhere and in all perfected and completed. He is the one who touches martyrs unto confession and confession unto passion. He is the one who against Jews confirms the Lord, against Gentiles God, against heretics God and man. He is the one who in the waters of baptism by a saving washing sets the cleansed mind for heavenly birth. He is the one who in us is God dwelling; who effects in the church what the soul does in the body — so that the church cannot be dissolved and broken as long as he abides. He restores the lost, presents unstained faith in martyrs, seals wonderful continence in virgins, keeps the Lord's teaching uncorrupt, destroys heretics, corrects the crooked, confutes unbelievers, exposes pretenders, and keeps the church uncorrupted in the holiness of perpetual virginity and truth.
Latin
XXIX. 1. Sed enim ordo rationis et fidei auctoritas digestis uocibus et literis Domini admonet nos post haec credere etiam in Spiritum Sanctum olim ecclesiae repromissum, sed statutis temporum opportunitatibus redditum. 2. Est enim per Ioelem prophetam repromissus, sed per Christum redditus. In nouissimis, inquit, diebus effundam de spiritu meo super seruos et ancillas meas. Dominus autem: Accipite spiritum sanctum; quorum remiseritis peccata, erunt remissa, et quorum retinueritis, erunt retenta. 3. Hunc autem Spiritum Sanctum Dominus Christus modo Paracletum appellat, modo Spiritum ueritatis esse pronuntiat, qui non est in euangelio nouus, sed nec noue datus; nam hic ipse et in prophetis populum accusauit et in apostolis aduocationem gentibus praestitit. Nam illi ut accusarentur merebantur, quia contempserant legem, et qui ex gentibus credunt, ut patrocinio Spiritus adiuuentur merentur, quia ad euangelicam peruenire gestiunt legem. 4. Differentia sane in illo genera officiorum, quoniam in temporibus differens ratio causarum, nec ex hoc tamen ipse diuersus, qui haec sic gerit, nec alter est, dum sic agit, sed unus atque ipse est, diuidens officia sua per tempora et rerum occasiones atque momenta. 5. Denique apostolus Paulus, Habentes, inquit, eundem spiritum, sicut scriptum est: Credidi, propter quod locutus sum; et nos credimus, ideo loquimur. 6. Vnus ergo et idem Spiritus qui in prophetis et apostolis, nisi quoniam ibi ad momentum, hic semper. Ceterum ibi non ut semper in illis inesset, hic ut in illis semper maneret; et ibi mediocriter distributus, hic totus effusus; ibi parce datus, hic large commodatus, nec tamen ante resurrectionem Domini exhibitus, sed per resurrectionem Christi contributus. 7. Rogabo enim, aiebat, Patrem, et alium aduocatum dabit uobis, ut uobiscum sit in aeternum, Spiritum ueritatis. Et: cum uenerit aduocatus ille quem ego missurus sum uobis a Patre meo, Spiritum ueritatis qui de Patre meo procedit, Et: si non abiero ego, aduocatus ille non ueniet ad uos; si autem ego abiero, remittam illum ad uos. Et: cum uenerit Spiritus ueritatis, ille uos diriget in omnem ueritatem. 8. Et quoniam Dominus in caelos esset abiturus, Paracletum discipulis necessario dabat, ne illos quodammodo pupillos, quod minime decebat, relinqueret et sine aduocato et quodam tutore desereret. 9. Hic est enim qui ipsorum animos mentesque firmauit, qui euangelica sacramenta distinxit, qui in ipsis illuminator rerum diuinarum fuit, quo confirmati pro nomine Domini nec carceres nec uincula timuerunt, quin immo ipsas saeculi potestates et tormenta calcauerunt, armati iam scilicet per ipsum atque firmati, habentes in se dona quae hic idem Spiritus ecclesiae Christi sponsae quasi quaedam ornamenta distribuit et dirigit. 10. Hic est enim qui prophetas in ecclesia constituit, magistros erudit, linguas dirigit, uirtutes et sanitates facit, opera mirabilia gerit, discretiones spirituum porrigit, gubernationes contribuit, consilia suggerit quaeque alia sunt charismatum dona componit et digerit et ideo ecclesiam Domini undique et in omnibus perfectam et consummatam facit. 11. Hic est qui in modum columbae, posteaquam Dominus baptizatus est, super eum uenit et mansit, habitans in solo Christo plenus et totus nec in aliqua mensura aut portione mutilatus, sed cum tota sua redundantia cumulate distributus et missus, ut ex illo delibationem quandam gratiarum ceteri consequi possint, totius Sancti Spiritus in Christo fonte remanente, ut ex illo donorum atque operum uenae ducerentur, Spiritu Sancto in Christo affluenter habitante.
12. Hoc etenim iam prophetans Esaias aiebat: Et requiescit, inquit, super eum spiritus sapientiae et intellectus, spiritus consilii et uirtutis, spiritus scientiae et pietatis, et impleuit eum spiritus timoris Dei. 13. Hoc idem atque ipsum et alio in loco ex persona ipsius Domini: Spiritus Domini super me, propter quod unxit me, euangelizare pauperibus misit me. 14, Similiter Dauid: Propterea unxit te Deus Deus tuus oleo laetitiae a consortibus tuis. 15, De hoc apostolus Paulus: Qui enim spiritum Christi non habet, hic non est eius, et: Vbi spiritus Domini, ibi libertas. 16. Hic est qui operatur ex aquis secundam natiuitatem. semen quoddam diuini generis et consecrator caelestis natiuitatis, pignus promissae hereditatis et quasi chirographum quoddam aeternae salutis, qui nos Dei faciat templum et nos eius efficiat domum, qui interpellat diuinas aures pro nobis gemitibus ineloquacibus, aduocationis implens officia et defensionis exhibens munera, inhabitator corporibus nostris datus et sanctitatis effector, qui id agens in nobis ad aeternitatem et ad resurrectionem immortalitatis corpora nostra producat, dum illa in se assuefacit cum caelesti uirtute misceri et cum Spiritus Sancti diuina aeternitate sociari. 17. Erudiuntur enim in illo et per ipsum corpora nostra ad immortalitatem proficere, dum ad decreta ipsius discunt se moderanter temperare. 18. Hic est enim qui contra carnem desiderat, quia caro contra ipsum repugnat. 19. Hic est qui inexplebiles cupiditates coercet, immoderatas libidines frangit, illicitos ardores extinguit, flagrantes impetus uincit, ebrietates reicit, auaritias repellit, luxuriosas comissationes fugit, caritates nectit, affectiones constringit, sectas repellit, regulam ueritatis expedit, haereticos reuincit, improbos foras expuit, euangelia custodit. 20. De hoc item Apostolus: Non enim spiritum mundi accepimus, sed spiritum qui ex Deo est. 21. De hoc exultat et dicit: Puto autem quia et ego spiritum Dei habeo. 22. De hoc dicit: Et spiritus prophetarum prophetis subiectus est. 23. De hoc refert: Spiritus autem manifeste dicit quia in nouissimis temporibus recedent quidam a fide, attendentes spiritibus seductoribus, doctrinis daemoniorum, in hypocrisi mendacia loquentium, cauteriatam habentium conscientiam suam. 24. In hoc spiritu positus nemo umquam dicit anathema Iesum, nemo negauit Christum Dei Filium aut repudiauit creatorem Deum, nemo contra scripturas ulla sua uerba depromit, nemo alia et sacrilega decreta constituit, nemo diuersa iura conscribit. 25. In hunc quisquis blasphemauerit, remissionem non habet, non tantum in isto saeculo. uerum etiam nec in futuro. 26. Hic in apostolis Christo testimonium reddit, in martyribus constantem fidem religionis ostendit, in uirginibus admirabilem continentiam signatae caritatis includit, in ceteris incorrupta et incontaminata doctrinae dominicae iura custodit, haereticos destruit, peruersos corrigit, infideles arguit, simulatores ostendit, improbos quoque corrigit, ecclesiam incorruptam et inuiolatam perpetuae uirginitatis et ueritatis sanctitate custodit.